%\documentstyle[easyturk,11pt,times]{article}
\documentstyle[easyturk,11pt]{article}
\sloppy
\easyturkish
\begin{document}
\begin{center}{\bf 
B=IL=IMSEL B=ILG=IYE ER=I=SMEDE YEN=I 
PARAD=IGMALAR ve INTERNET'=IN ROL=U\/}
\end{center}
\begin{center}
B=ulent Karas=ozen\\
ODT=U \\
Matematik B=ol=um=u, K=ut=uphane Dok=umantasyon Dairesi
\end{center}

\begin{abstract}
Bil\-gi\-sa\-yar\-lar ve elek\-tro\-nik i\-le\-ti\-=sim a\-ra=c\-la\-r=in\-da
ya\-=sa\-nan ba=s d=on\-d=u\-r=u\-c=u tek\-no\-lo\-jik geli=smeler,
 bilimsel bilginin
da=g=it=im=i, saklanmas=i ve eri=simindeki geleneksel yay=inc=i-
k=ut=uphane-
kullan=ic=i yap=is=in=i zorlamaktad=ir.  Bilimsel bilginin her 10-20 
y=ill=ik aral=iklarla ikiye katlanmas=i, bilimsel dergi fiyatlar=in=in
her y=il \$ baz=inda  y=uzde 10 civar=inda artmas=i d=unyadaki t=um
akademik 
k=ut=uphaneleri krize itmi=stir. =Ulkemizde zaten d=unya =ol=c=utlerinin
=cok gerisinde olan bilimsel dergilerin say=ilar=i giderek azalmakta,
bir=cok  =universite k=ut=uphanesi kullan=ic=iya kar=s=i en asil gorevleri 
olan bilimsel bilgiye eri=simi saglayamamaktad=ir. 
K=ut=uphane otomosyonu, CD-ROM yerel a=glar=i gibi =ca=gda=s 
bir k=ut=uphanede bulunmas=i gereken teknolojik altyap=in=in
yan=is=ira, bilimsel
yay=inlara eri=simde INTERNET giderek =onem kazanmaktad=ir. Bug=un 
INTERNET arac=il=i=g=iyla eri=silebilen binlerce Preprint serveri,
herg=un bir yenisi eklenen ticari ve ticari olmayan elektronik bilimsel
dergiler, makale ve bilgi tarama merkezleri INTERNET'in iletisim
g=uc=un=u ve bilimsel bilgiye eri=simde =ca=g=im=iza kazand=ird=i=g=i yeni 
boyutu g=ostermektedir. Bug=un ileri bat=i =ulkelerinin t=um=unde 
bilimsel bilgiye eri=simin yeni bir d=on=um noktas=inda oldu=gu kabul
edilmekte olup, bunun sonu=clar=in=in neler olabilece=gi, bundan nas=il 
yararlan=ilabilecegi konusunda bir =cok makale yay=inlanmakta, 
konferanslar d=uzenlenmekte, projeler uretilmektedir. 
Bu geli=smeler =i=s=i=g=inda yay=inc=i-k=ut=uphane-kullan=ic=i =u=cgeninde 
=ozellikle bilimsel bilginin yay=inlanmas=i ve eri=silmesi a=c=is=indan
INTERNET'i =onemi, =ulkemizin bu geli=smelerden nas=il yararlanabilece=gi,
ve nas=il bir =org=utlenmeye gidilmesi gerektigi gibi 
konular uzerinde durulacakt=ir.
\end{abstract}
Anlatacaklar=im matematik, fizik, bilgisayar bilimlerinde son iki, =u=c
y=ild=ir Internetin kullan=im=iyla bilimsel ileti=sim alan=inda ya=sanan
bir bak=ima devrim niteli=gindeki geli=smelerle ilgili. Benzer geli=smeler
di=ger bilim dallar=inda da g=ozlenmekte. 
Bunlar {\em Internet'in transformasyon\/}
g=uc=u diye adland=irabilece=gimiz potansiyelinin g=ostergesi. Ki=sisel
bilgisayarlar=in yayg=in kullan=imi, bilgisayar a=glar=in=in yayg=inla=smas=i
bilim adamlar=i aras=indaki ileti=simde s=imdiye kadar kimsenin 
tahmin edemiyece=gi
yep yeni boyutlar kazand=ird=i ve kazand=irmakta. Bug=un hemen hemen 
her ara=st=irmac=i kendi makalesini kendisi yazmakta, bir=cok bilimsel
dergi makaleleri elektronik ortamda kabul etmekte, yeni bulgular=in=i
ve yay=inlar=in=i Internet yoluyla {\em tart=i=sma gruplar=ina\/} yollamakta,
konferans duyurular=in=i Internet arac=il=ig=iyla =ogrenmekte, konferanslara
Internet yoluyla ba=svurmakta, kay=it =ucretini Visa kart=iyla yat=irabilmekte,
Visa kart=iyla kitap =ismarl=iyabilmekte, {\em document delivery\/}
gereksinim duydu=gu yay=in=i en k=isa s=urede alabilmekte, binlerce {\em
preprint ar=sivindeki\/} kendi alan=inda en son geli=smeleri takip 
edebilmekte. Bug=un bir bilim adam=i i=cin e-mail'siz bi ya=sam d=u=sunmek
nas=il imkans=iz hale geldiyse, =ozellikle matematik, doga bilimleri ve 
bilgisayar bilimlerinde Internet'ten yararlanmadan belli bir ara=st=irmay=i
sonu=cland=irmak giderek zorla=smakta. E-mail, tart=isma gruplar=i,
news groups,
ftp ar=sivleri, gopher gibi ara=clarla y=ur=ut=ulen bu ileti=sim,
Internetin WEB, Netscape, Mosaic, Wais, Archie gibi =ozellikle
hypertext bazl=i , URL ({\em Unified Resource Locator\/} gibi standartize
yeni gere=clerle daha da kolay ve etkin olarak ger=cekle=smekte.\\

=Su anda matematikte 30 e-dergi bulunmakta; bunlar=in hepsi
hakemli olup, \TeX, \LaTeX, DVI, Postscript, HTML formatlar=indaki
makalelere
=ucretsiz er=silebilinmektedir. D=unyada 500 kadar bilimsel e-dergi bulunmakta
olup say=ilar=i g=un ge=ctik=ce artmakta. American Mathematical Society
(AMS) t=um dergilerini 1996'dan itibaren elektronik olarak, hatta
bas=il=i ve CD-Rom versiyonlar=i bulunan {\em Mathematical Reviews\/}'u
Internet =uzerinden =ucret kar=s=il=i=g=i okuyucular=ina hizmete sunmakta
\cite{Jac-95}.
Benzer geli=smeler di=ger bilimsel kurulu=slar taraf=indandan izlenmekte;
American Physical Society (APS), IEEE, SIAM, American Chemical Society (ACM)
CORE adl=i
bir proje ile 20 kadar dergisini elektronik ortama aktarmakta, American
Computing Machinary (ACM) t=um yay=inlar=in=i elektronik olarak 
da=g=it=im projesine ba=slam=i=s bulunmakta. Springer
ve Elsevier gibi ticar=i yay=inc=ilar da benzer projeleri 
(Elsevier'in TULIP projesi gibi) ba=slatm=i=s bulunmakta. Alman Matematik
Derne=gi (DMV) taraf=indan matematikteki t=um makale, e-dergi, preprint, rapor,
yaz=il=im,
ve elektronik hakemlik ve reviewig gibi i=slemlerin Internet =uzerinden
yap=ilmas=in=i hedefliyen {\em Distributed Electronic Information Systems\/}
adl=i bir proje y=ur=ut=ulmekte \cite{Dal-94}.\\

Ginsparg Fizik E-print ar=sivinden g=unde 60 =ulkedeki bilim
adamlar=indan gelen 20.000 makale iste=gi kar=s=ilan=iyor.
Y=uksek enerji fizi=gi ve teorik fizi=gin bir=cok dal=inda y=illard=ir
fizik=ciler bu ar=sivden yararlan=iyorlar, bir fizik=cinin ifade etti=gi gibi
k=uphanede dergi ara=st=id=i=gi zaman E-print ar=sivinin kurlu=sundan
=oncelerde kal=iyor \cite{Gin-94}, \cite{Sti-94}, \\

Amerika'da hemen hemen her matematik b=ol=um=um=un WEB serveri bulunmakta;
Alman Matematik Derne=gi d=unyadaki  1000 kadar matematik 
b=ol=um=un=un WEB serverini kurarak yay=inlar=in=i
kar=s=il=ikl=i alabilecekleri ortam=in nas=il organize 
edilemesi gerekti=gi =uzerinde kafa yormakta. Bu 1000 say=is=i
=su anda dergi almakta b=uy=uk zorluklar i=cinde bulunan d=unyan=in
say=il=i ilk 1000 k=ut=uphanesine kar=si gelmekte.\\

Bu serverlerde sadece bilimsel yay=inlar bulunmamakta, netlib gibi 
yakla=sik 10000 dolay=inda bilimsel program=in sakland=i=gi
1/2 Gigabytl=ik yaz=il=im=in ar=sivleri de bulunmakta; , 360.000 makale ile 
ilgili referans=i ve 1100 URL i=ceren {\em Collection of Computer Science 
Bibliography\/} elektronik bibliyografyadan 
g=unde yakla=s=ik 1000 
kullan=ic=i yararlanmakta.\\

Internet sayesinde ayn=i konuda =cal=i=san bir=cok bilim adam=i 
ortak makale =uretmekte, kitap yazmakta, ara=st=irma yapmakta.
{\em Collobaroative 
research \/}ad=i verilen bu yeni sosyolik olgu Internet'in interactive 
potansiyelini g=uzel bir g=ostergesi \cite{Har-94}.\\

NII (National Infomation Initiative) Amerika'daa t=um kamu 
ve =ozel kurulu=slar=i, toplumun t=um fertlerinin yararlanabilece=gi
bir elektronik a=ga ba=glamay=i planlamakta. Bug=un Amerikan
Y=uksek Mahkemesinin kararlar=in=i, karardan 15 dakika sonra Internet'ten
okumak m=umk=un. {\em Vatican Library of Renaiciannce Culture\/}'den
m=uze gezintisi yapabilirsiniz. Her t=url=u dok=uman=in, kitap, dergi,
istatistik bilgiler, =cevre ile ilgi veriler, patentler, video 
filmleri, m=uzik koleksiyonlar=i gibi elektronik
olarak eri=silebilinece=gi {\em digital k=ut=uphaneler\/} NII'=in 
{\em t=umden ileti=sim toplumunu\/} yaratmadaki en b=uy=uk hedeflerinden
biri.\\

Maalesef =ulkemizde son y=illarda fark=ina var=ilan, d=unya =cap=indaki 
bilimsel dergi fiyatlar=indaki a=s=ir=i art=is, bir =cok k=ut=uphanenin
bilimsel dergi abonelerinde  =cok say=ida dergi indirimine gitmeye
mecbur kalmalar=i, b=ut=celerinin hemen hemen hepsini dergi abonelerine
ay=irmaya mecbur kalarak, kitap koleksiyonlar=in=in g=uncelli=gini
yitirmeye y=uz tutmas=i {\em K=ut=uphanelerin krizi\/}
olarak adland=ir=ilmakta.
Bunun en =onemli etkenlerinden biri tabii ki her 10 ile 20 y=ilda 
iki kat=ina =cikan bilimsel bilgi patlamas=i, yani {\em Enformayson
krizi \/}. 1870 y=il=inda 870 matematik makalesine kar=sin, {\em Mathematical
Reviews \/} 1995 y=il=inda 50.000 yay=in kaydetmekte
\cite{Odl-94}. =Onum=uzdeki 10 y=ilda
d=unyada =simdiye kadar yay=inlanm=i=s matematik yay=in=indan daha =cok
yay=in yap=ilacak; ileri =ulkelerde matematik=ci say=in=in fazla 
artmamas=ina, bilimsel dergilere g=onderilen makalelerin \% 80'lere 
varan oranda reddedilmesine ra=gmen. =Ulkemiz gibi end=ustrile=smenin,
kalk=inman=in e=si=ginde olan =ulkelerde bilim adam=i say=is=in=in
b=uy=uk oranda art=i=s g=ostermesi ve bilimsel yay=inlar=in say=is=in=in
artmas=i ka=c=in=ilmaz. Yeni kurulan =universitelerdeki ve b=uy=uk
=sehirlerdeki d=unyaki =ol=c=utlerle kar=sila=st=ir=ild=g=inda
(kom=sumuz Iran bilimsel dergi al=im=ina T=urkiye'nin  be=s kat=i
para harcamaktad=ir) =universite k=ut=uphaneleri, bilimsel bilgiye 
er=simde bilim adamlar=im=iz=in =ulkemizde Internet'e ne kadar 
acil gereksinimleri oldu=gunu g=ostermektedir.\\

Amerika'daki baz=i =universitelerin
elektronik enformasyon ve dok=umantasyonla ilgili projelerinden
=ornekler \cite{Gro-Lug-95}:
\begin{itemize}
\item University of Michigan: {\em testbed\/} 4 milyon \$ , jeoloji ve
uzay teknolijisi i=cin multimedya k=ut=uphanesi,
\item Carnegie Mellon: {\em online digital video library\/} 4.8 milyon \$,
do=ga bilimleri ve matematik video ar=sivi,
\item University of California Berkeley: =cevre ile ilgili verileri i=ceren
digital k=ut=uphane , 4 milyon \$,
\item University of Santa Barbara Kaliforniya: Cografya ve jeoloji verilerine
y=onelik digital k=ut=uphane, 4 milyon \$,
\item Stanford University: yeni teknolojilerle ilgili verileri i=ceren
digital k=ut=uphane, 3.6 milyon \$,
\item University of Illinois Urbana-Champaign: m=uhendislik bilimleri
ve doga bilimleri elektronik dergi koleksiyonu {\em digital library testbed\/}
, 4 milyon \$
\end{itemize}

 
Bu geli=smeler tabii yeni sorunlar da geirmekte. Bunlardan baz=ilar=i
a=sa=g=ida s=iralanmakta:
\begin{itemize}
\item Profesyonel {\em Society\/}ler bu durum kar=sinda ne yapacaklar ?
=Cunk=u bu t=ur kurulu=slar=in gelirlerinin b=uy=uk bir k=ism=i
bilimsel yay=inlardan gelmekte \cite{Jac-95}.
\item E-dergileri say=ilar=in=in artmas=i kar=s=inda geleneksel
yay=inc=il=i=g=in
durumu ne olacak ? Bir =cok yay=inevi kendisini bu duruma g=ore ayarlamaya
giri=smi=s bulunmakta. Matematik, teorik fizik ve bilgisayar bilimlerinde
bir=cok dergi {\em \TeX ve \LaTeX\/} formatlar=indaki makaleleri 
elektronik olarak kabul etmekte, hakemlik, proofreading gibi i=slemler
bu file'lar =uzerinde yap=ilmakta; bu da yay=inlar=indaki gecikmeleri
=onlemekte. Bu durumda yay=inc=il=ik sekt=or=unde =cok say=ida i=s yerinin
zaman i=cinde yok olaca=g=in=i g=ostermekte.
\item Bilimsel yay=inlar=i geleneksel olarak ar=sivleme g=orevlerini 
=ustlenenen K=ut=uphaneler ne yapacaklar ? K=ut=uphanecilerin yay=inc=ilardan
daha az etkilenecekleri a=c=ik; ancak enformasyon ve referans 
birimlerinde hizmet veren az say=idaki uzman k=ut=uphaneciye gereksinim
artacak.
\item Elektronik ortamdaki yay=inlar nas=il de=gerlendirilecek, nas=il
bir filteleme ve seleksiyon s=urecinden ge=cirilecekler ? I=ceriklerinin
do=grulu=gu kan=itlanmam=i=s preprintlerin serbest=ce dola=st=i=g=i
ortam bir=cok matematik=cin=in korkulu r=uyas=i; bir=cok kimse 
=cok saglam bir temele dayal=i olan matemati=gin bundan olumsuz 
etkilenebilece=gi g=or=u=s=unde. {\em Information Overload\/}
la nas=il ba=sa =cik=ilacak ?. Hiyrar=sik hypertext gibi ortamlar 
burada acaba yard=imc=i olabilirmi \cite{Gro-Lug-95} ?
\item B=oyle bir sistemin ekonomik boyutlar=i ne olacak ?
Elektronik ortam=in geleneksel bas=il=i ortamdan
=cok daha ucuz olabilece=gini a=sa=g=idaki iki =ornekte g=orebiliriz.
Elektronik ortman=in daha ucuz olmas=in=i sa=glayan etkenlerin
en ba=s=inda yakla=s=ik her 1.5 y=ilda bir ayn=i fiyata iki kat h=izl=i
ve iki kat daha b=uy=uk kapasiteli bir bilgisayar=in sat=in al=inabilirli=gi
yatmakta. Internet'in hat kapasitelerinin artmas=i, elektronik 
yay=inlar=in genel hattaki y=uklerini oransal olarak =cok daha azaltmakta.
=Ilerde Internetin {\em video on demand\/} gibi ticari alanlara y=onelmesi
bilimsel yay=inlar=in elektronik ortmada iletilmesini daha da ucuzlacakt=ir.
Ortalama 3 GigaByte'l=ik bir video fiminin 10 \$'a g=onderilmesi
planlanmakta ki,
bu b=uy=uk =capta bir matematik kurulu=sunun y=ill=ik g=onderdi=gi 
ve ald=i=gi dok=uman hacmine e=sit.
\item Internetin demoktratik yap=is=i bilimi adamlar=in=i ve bilimin
sosyolojik yap=is=in=i nas=il etkileyecek ?
\item e-dergide ve bilimsel bilgide kalite kontrol=u
\cite{Odl-94}, \cite{Har-94}, \cite{Jac-95}.
\item Teknolojideki de=gi=siklikleri s=urekli izlemek ve yenilik 
yapmak, yeni kurulacak sistemden etkin bir =sekilde yararlanmak i=cin
kesinlikle =sart; bu da yeni bir paradigma, s=urekli yenilik yapmak
ve yeniliklere a=c=ik bir anlay=i=sa sahip olmak gerekiyor.

\item K=ut=uphane b=ut=celerinde yap=ilan tasarruflar=in
bilgisayar aaltyap=ilar=ina
aktar=ilmas=i gerekli.

\item Bilim adamlar=in=in say=ilar=in=in artmas=iyla, bilimsel dergilerin 
say=ilar=i artacak. Uzmanla=sma sonucu bilimsel dergilerin okuyucu
say=ilar=i hemen, hemen sabit kal=iyor.

\item Berlin'deki ZIB(Konrad Zuse Zentrum) adl=i ara=st=irma merkezi y=ilda 
yakla=s=ik 50 kadar preprint ve raporunu bast=irmak ve 300
kadar di=ger kurumlara gondermek i=cin 120.000 DM harc=iyor. T=um dayadaki
1000 matematik b=ol=um=une ayn=i say=ida ve yill=ik \% 10 art=isla
bu preprintleri Internet arac=il=i=g=iyla g=ondermesi ve bir bu kadar da 
almas=i i=cin gerekli sabit disk, i=s istasyonu ve a=g i=cin 10 y=ilda
harcamas=i gereken tutar 120.000 DM. Buna bilgisayarlar=in yenilenmesi,
sabit disklerin her =u=c y=ilda kapaiteleriniin artt=ir=ilmas=i dahil.
Internet hat kapasitesini 2 MegaBit'ten 34 MegaBite =c=ikmas=iyla 
hattaki kullan=im oran=i azaalakta ve hat =cok daha ucuza gelmekte
\cite{Gro-Lug-95}.

D=iger bir =ornek ise y=ill=ik 50.000 matematik makalesini \TeX ortam=inda
3.5 GigaByte'l=ik bir sabit diskte saklayabilirsiniz. B=oyle bir diskin
bug=unk=u maliyeti ise 2.000 \$. =On=um=uzdeki on y=il i=cinde yay=inlancak
1.000.000 matematik makalesini 50 GigaBtye'l=ik bir sabit diskte saklamak
m=umk=un \cite{Odl-94}.

\end{itemize}

Gelecekte neler olabilece=gini tabii ki kimse kestiremez, ancak 
birlikte tart=i=sarak ve =cal=i=sarak gelece=gi =sekillendirebiliriz.

\bibliographystyle{plain}
\begin{thebibliography}{99}
\bibitem{Gro-Lug-95} M. Gr=otschel, J. L=ugger ,{\em On Changing Patterns of 
Mathematical Communication; Breakdowns in Traditional Publication\/},
1995, ZIB Berlin
\bibitem{Jac-95} A. Jackson ,{\em MSRI Workshop on "The Future of Mathematical
Communication\/}
, April 1995, AMS Notices, pp. 445-449
\bibitem{Odl-94} A.M. Odlyzko, {\em Tragic Loss or Good Riddance ? 
The Impending Demise of Traditional Scholary Journals}, AMS Notices
\bibitem{Har-94} S. Harnad {\em The Postgutenberg Galaxy: How to get there
from here\/}, Times Higher Education Supplement Friday May 12, 1995
\bibitem{Sti-94} G. Stix ,{\em The Speed of Write\/}
, Scientific American, December 1994, pp. 106-111
\bibitem{Gin-94} P. Ginsparg, {\em First Steps towards Electronic 
Research Communication\/}
\bibitem{Dal-94} W. Dalnitz, M. Gr=otschel, J. L=ugger, W. Sperber,
{\em New Perspectives of a Distributed Information System for Mathematics\/},
ZIB Berlin,1994
\end{thebibliography}
\end{document}