Bilgisayar Aglari Kutuphanecilikte Yeni Ufuklar Aciyor Erol Inelmen Meslek Yuksek Okulu, Elektronik Programi, Bogazici Universitesi, Bebek-Istanbul Ozet Dunyanin her kosesini sarmakta olan bilgisayar destekli haberlesme aglari sayesinde kisisel bilgisaylarimiz ile bilgi alisverisinde bulunmak mumkundur. Artik ekranlarimiz dunyaya -arastirma kurumlarina, ozel sirketlere, resmi dairelere ve diger kullanicilara- acilan birer pencere haline gelmistir. Haberlesme aglari ayni zamanda kutuphaneleri de etkilemekte, bu sayede calisma duzenlerinde buyuk degisiklikler gozlenmektedir. Bu yazinin amaci, bilgisayar aglarinin cagdas kutuphanelere sagladigi imkanlari arastirmak ve ulkemizdeki durumu inceledikten sonra onerilerde bulunmaktir. Kutuphanelerin gelismesi, ancak ihtiyac duyulan nitelikli personelin yetistirilmesi ile saglanabileceginden, yogun bir egitim ve arastirma programi yuruten bir bilisim enstitusu kurulmasi dusunulmektedir. Bu amac icin onerilen enstitude, kataloglama teknikleri ve bilgisayar aglarinin kullanimi, islenecek konular arasinda ongorulmektedir. 1. GIRIS Yuksek teknoloji arastirmalari, bilgisayar ve haberlesme donanimlarinda, 1980’den itibaren buyuk yenilikleri getirirken, bilgisayar aglarinin gelismesine imkan vermistir. Bu gelismeler, 1990’li yillardan itibaren bilgisayarlarin kendi ortamlarinda bulunan bilgileri yani sira, bagli olduklari diger bilgisayarlari da uzaktan kullanma imkani getirmistir. Bilgisayar aglari, yasamimizin bir cok alanlarinda -yonetim, bankacilik, egitim- yenilikler ile birlikte "bilgi toplumu" kavramini gundeme getirmistir. Toplumun ihtiyac duydugu bilginin saglanmasi, islenmesi ve kullanimi arastirmalari ve uygulamacilari surekli olarak mesgul etmektedir. (McPherson, 1995). Cagdas bir toplumun olusmasini saglamak amaci ile, Japonya'da 2010 yilina kadar butun evleri bir haberlesme sistemine baglayacak bir bilgi devrimi planlanmistir (Glocom, 1995). Bu yazida, "bigi toplumu" olusmasi icin kutuphanelere dusen yeni gorevler incelenmektedir. Bu olusumda, kutuphanelerin sadece yayinlarin depolandigi bir ortam olmaktan cikarak, bilgisayar aglarindan nasil faydalanabilecegi gosterilmektedir. 2. DUNYA KUTUPHANELERINDE GELISMELER Egitim ve arastirmalarin bilgi kaynaklarindan biri olmasi nedeniyle, kurumlar kendi kutuphanelerini kurmak ve gelistirmek icin caglar boyunca ozen gostermislerdir. Teknolojideki gelismelere paralel olarak kutuphaneler belirgin uc ayri devir yasamislardir: a.) matbaanin kesfi ile cogalan kitap sayisi bilginin daha kolay yayilmasina, b.) bilgisayar yazilim ve donaminlarin yardimi ile hizmetlerin -siparis verme ve bilgi tarama- daha hizli saglanmasina, c.) haberlesme aglarinin kurulmasi ile bilgi kaynaklarin paylasimina, yardimci olmuslardir (Plassard and Line, 1988). Bilgisayar ile bilgi tarama yontemlerinde buyuk degisiklerin (Mann, 1987) yani sira, basili yayinin cok pahali olmasi nedeniyle elektronik ortamlarda bilginin aktarildigi (Smith, 1990) gozlenirken, universitelerarasi ulusal kutuphane aglari -Carnegie Mellon ornegi gibi- kurulmasina baslanmistir (Arms, 1990). INTERNET'e bagli olan Israel ve Holanda universite kutuphaneleri, bilgisayar aglarinin bugunku durumunu cok iyi bir sekilde belgelemektedir. Kutuphanelerde bilgi tarama icin gelistirilen CARL ve ALEPH veritabani sistemleri kullanimi cok yayginlasmistir. Kutuphanelerin bir araya gelerek kurduklari OCLC'nin veri tabancnda 34.000.000 eser kataloglanmis, isteyen kutuphanelerde bilgisayar aglarindan FirstSearch yazilimi ile hizmet alinmasi saglanmistir. 3. TURKIYE'DE KUTUPHANECILIK VE BILIM TUBITAK bunyesinde gerceklestirilen "Bilim ve Teknolojide Atilim Projesi" 'ni inceleyen Bogazici Universitesi, Elektronik Muhendislik Bolumu ogretim uyelerinden Prof. Dr. Bulent Sankur, "bilisim insanlarin yasamlarini daha kokten etkilemekte, toplumun ve ekonominin her cephesine sinebilmekte, insanlarin varolus tiplerini ve calisma tarzlarinin bicimlendirmekte ve toplumun evrimini ivmelendirebilmekte" oldugunu savunmaktadir (Sankur ve Inelmen, 1995). Bilgi toplumu olmamiza imkan saglayan bilisimdeki gelismeler, ferdlerin yeni bir anlayis ile egitilmesi gerektigini ortaya koymaktadir: bilgiyi ezberlemek yerine, kullanabilmesini bilen ferdler yetistirmek amaclanmalidir. Bu yeni anlayisi desteklemek icin, kutuphanelerimize onemli gorevler dusmektedir. Universitelerimizde 4.560.000 kitap ve 1.200.000 ciltlenmis dergi, Milli Kutuphane'mizde 1.500.000 dokuman (Akbulut and Atilgan, 1995), ve ulkemizde kutuphaneler arasi ulusal bilgi agi kurulmasi icin bir oneri 1991 yilinda yapilmis olmasina ragmen (Toplu, 1991), Bilkent ve Anadolu Universiteleri disinda kataloglarini dunyaya acmis olan baska kutuphanemiz maalesef yoktur. En kisa zamanda kutuphanelerimiz kataloglari magnetik ortama gecirilerek, istenilen bilgileri bilgisayar aglari kapsaminda ortak bir tarama programi kullanarak saglayacak girisimlerde bulunmak durumdayiz. Dokuman saglanmasi, paylasilmasi ve taranmasi kolaylastiracak bu arac ile her yil yapilan uluslararasi kutuphaneciler toplantilarinda -bundan sonraki ilk toplanti 1996'da Cin'de yapilacak-ulkemizin daha iyi tanitilmasi mumkun olacaktir. 4. SONUC Ulkemizin "bilgi devrimi"ne ayak uydurmasini arzu ediyorsak, kutuphanelerimizin bir an evvel bilgisayar aglarinin sagladigi imkanlarindan yararlanarak dis dunyaya acilmasi gerekmektedir. Elektronik yayinciligin gelecek yillarda artacagini dusunerek, simdiden gerekli yazilim ve donamlarin elde edilmesi icin planlarin yapilmasi dusunulmelidir. Sektorun katkilari ile kurulacak olan bir "ulusal bilisim enstitusu" ile hedeflere daha kisa zamanda erisilecegini umit etmekteyiz. TESEKKUR Bilkent Universitesinden Doc.Dr.Mustafa Akgul -yazilim icin- ve Bogazici Universitesinden Doc.Dr.Ufuk Caglayan -donanim icin- bilgisayar aglari kullanimi icin sagladiklari destek icin tesekkur ederim. Sayin Dilek Unalan’nin yardimlarina tesekkur ederim REFERANSLAR Akbulut, M. and Atilgan, D., (1995). "Libraries and Librarianship in Turkey", IFLA Journal 21:2, p 83-88. Arms, C., (1990). "Campus Strategies for Libraries and Electronic Information", EDUCOM publication. Glocom, (1995). "Fundamental Policies for the Creation of an Advanced Information-Intensive Society", Report of the Committee Affiliated to the Prime Ministry of Japan, February 21, 1995 McPherson, P.K.M., (1995). "Information Mastery", Managing Information, Aslib, June 1995, p 33-36. Mann, T., (1987). "A Guide to Library Research Methods", Oxford University Press. Plassard, M. and Line, M., (1988)."The Impact of New Technology on Document Availability and Access", published by IFLA. Sankur, B. ve Inelmen, E., (1995) "Atilim Zemini Uzerinde Dusunceler", Gerilim, Bogazici Universitesi, Elektrik Muhendisligi yayini, sayi 10, s.6-8. Smith, E., (1990) "Kutuphaneci, Bilim Adami ve Arastirma Kutuphanesinin Gelecegi", Universite ve cArastirma Kutuphaneleri Dernegi yayini, Ankara. Toplu, M., (1991) "Ulusal Bilgi Aglarinda Marc Formati'nin Onemi ve Yararlari" Kutuphane-Enformasyon- Arsiv Alaninda Yeni Teknolojileri ve Turkmarc Sempozyomu", Keseroglu H. (editor), Istanbul, s 111-128.