Sanal Ortamlarda Gerçek İlişkiler: Kişilerarası İlişkiler Kuramlarının Yeni Test Alanı

* Doğan Kökdemir

İnsan ilişkilerinin gelişmesinin nasıl bir süreç izlediği, yıllardır psikolojinin temel konularında birisi olmuştur. İlişkinin her türü (anne-çocuk, arkadaşlık, duygusal, vb.) için farklı modeller ya da farklı bulgular söz konusu. Özellikle arkadaşlık ilişkileri ve duygusal ilişkiler söz konusu olduğunda bütün kuramların ortak olarak belirttiği bir olgu ilk intiba (first impression) önemli bir başlangıç nedeni olarak ortaya çıkar. Fiziksel çekicilik, tutum ve davranışların benzerlik göstermesi, benzer değerlere sahip olma gibi pek çok etken de arkadaşlık ilişkisinin gelişip gelişemeyeceğini ya da uzun süreli olup olamayacağını belirleyen faktörlerdir.

Bu bildirinin amacı gerçek ortamlardaki arkadaşlık ilişkilerinin oluşmasına yol açan faktörlerin, sanal ortamda ne kadar önemli olduğunu tartışmaya açmaktadır. Bu iki nedenle önemlidir: (1) Gitgide artan bir internet kullanımı ve bunun bir yansıması olan internet arkadaşlıklarının hiç de azımsanmayacak bir sayıda olması ve (2) kuramsal olarak insan ilişkilerinde çok önemli olduğu söylenen değişkenlerin bu ortamlarda bulunmamasına rağmen arkadaşlıkların hatta duygusal ilişkilerin kurulabilmesi gerçeğidir. Doğal olarak tartışmanın gideceği yer sanal dünyada kurulan bu birlikteliklerin ne kadar sağlıklı olup olmadığı konusunda yoğunlaşacaktır.

Örneğin, sanal dünyadaki arkadaşlıkların yoğun olarak yaşandığı IRC'de kişilerarası ilişkiler kuramlarının en büyük silahı olan fiziksel çekicilik bilgisi bulunmuyor. Sohbet odalarında kişiler diğerlerini sadece bir takma isim (nick name) sayesinde "görebilmekte" fakat onların fiziksel çekicilikleri hakkında herhangi bir bilgiye sahip olamamaktadırlar (en azından başlangıçta). Bu gerçekten kullanıcıların iddia ettiği gibi fiziksel çekicilikten uzak "gerçek" bir arkadaşlık mıdır, yoksa insan yaratıcılığının bencilce kullanılması mıdır?

Tartışılması gereken diğer bir konu sanal ortamda ekrana yazı yazan parmaklarımızın sahibinin kim olduğudur. Özellikle, IRC değişik kişilikler oynanması için eşsiz bir platformdur, günlük hayatımızda patalojik olarak nitelendirilebilecek bu davranış, sanal dünyada bir eğlence ya da çoğu zaman bir kaçış davranışıdr. Sanal dünya olarak adlandırdığımız bu yapay mekan insan ilişkilerinin incelenmesi açısından bize çok geniş ve zengin bir bilgi kaynağı sunuyor. Bu bildiri, işte sadece bu zenginliği değil aynı zamanda zenginliğin yol açabileceği sakıncaları da tartışmaya açmak için hazırlanmıştır


* Başkent Üniversitesi İktisadi ve idari Bilimler Fakültesi